Back to rare texts
Back to English home
Back to Italian home

 

GIOVANNI PASCOLI

VLTIMA LINEA

Poemetto composto nel 1906 e presentato al "Certamen hoeufftianum".
Nell'ordinamento attuale dei "Carmina" esso chiude il cosiddetto "Liber de poetis".

 
  Quid solus, sicut quondam tibi, Flacce, fuit mos,
  incedis rursusque forum circumque pererras
  nescio quae meditans? Ut vero canus, ut aeger,
  ut mutatus ades! Quem lippum tunc fugeret nil,
           5 nec, dum totus es in nugis, aut scurra lateret
  laxior aut lente portans mysteria cantor,
  omnia declinas passim, lacrimisque dolentes
  ultro nunc oculi, quidquid tetigere, relinquunt.
  Non hic quaeris, olus quanti malvaeque, nec illic
           10 assistis pueris ludentibus: et planus exspes,
  dilato questu, praeter maledixit eunti,
  frustraque et vafer intonuit tibi circitor aurem
  et te pellexit quassam divinus ad urnam:
  huic subrisisti modice, satis ipse peritus.
           15 Non eadem sane mens est tibi, Quinte: sed aeque
  tecum multa labris pressis agitare videris.
  " Heu! Non cum zephyris et aprico flore tibi nunc
  adsum, Maecenas: aquilo nunc undique frondes
  decutit, et flabris tunsus Lucretilis horret.
           20 Una virescit adhuc interque rubentia poma,
  per nemus Usticae, flores parit arbutus albos.
  Felix cui gelidam sub morte nascitur aestas,
  dignior et lauru frontem redimire poetae!
  Non me prima canens ad te deduxit hirundo,
           25 Maecenas. Quaedam resonabat fistula silvam
  tritaque stridebant aliquo folia arida cursu.
  Faunus enim novit nonas instare decembres
  iamque venit. Vatesque aberit tuus et pecus omne
  ludet et in pratis pagus me absente vacabit.
           30 Iam, vicine, vale, Cervi! Mus rustice, gaude
  rure diu tutoque cavo tenuique patella!
  Non te narrantem posthac audire licebit
  dum vernaeque silent tuque omnis ab igne renides.
  Neu te vestigent gladiisque insomnia tentent,
           35 abdite Veiani, veteremque a nare cruorem
  montanis depelle thymis et rore marino!
  Inque focum frondes et flores inde Calendis,
  quae supplex nascente manus ad sidera luna
  tollebas, metuens virgo segetique gregique,
           40 at parvis nunc ipsa tuis pia mater alumnis!
  Iam nec me cernes post fanum putre, Vacuna,
  dictantem. Iuvit veterum meminisse deorum.
  Nos hederae similes lapsas amplectimur aedes.
  Atque hinc, o fons Bandusiae, tu murmur inane
           45 disperges, quando frigus vocemque secuti
  haedus perveniat subsultim, taurus oberret
  aspectetque diu strepitum poturus, at absit
  unus qui sciret quid sic loquereris in umbra.
  Sed me Maecenas suprema voce vocavit.
           50 Praecessit: procul est: interdum respicit: ibo ".
  Haec meditans vicos solus plateasque pererrat,
  ut quondam, sed vix ipsum se agnoscit et urbem.
  Nam non foeda nigro passim magalia fumo
  nec rudecta videt nec olentes pingue popinas.
           55 Porticus hinc solidas ostentat picta columnas:
  hic thermas stupet immensas fulgentiaque aureis
  templa tholis, hic aeternum mansura theatra
  Flaccus, et interdum MAGNVM COMMVNE SIT inquit.
  Iam nova de nitido florescit marmore Roma,
           60 usque recens Soli venerabiliorque videnda.
  Ecce autem ad Tiberim, qua profluit arctior amnis,
  pervenit, et scripto miratur marmore cippum
  insignem, propriorque notas hinc carpit et illinc
  inque sinu gaudet: decimus nam volvitur annus
           65 ex quo saeclorum series procedere coepit
  magna, novumque aevum portendit gentibus augur
  augustus. Sellis positis hic rite duabus
  nocturno decies undenae tempore matres
  caelestem lunam ad convivia nostra vocabant:
           70 hic sacrum fecit capris agnisque novenis
  Augustus vobis, quae gignitis omnia, Moerae.
  Tum, non illud agens, percurrit nomina Flaccus
  magnorum rapidis oculis hominumque deorumque
  et ludos plenamque suem pulcrosque boves et
           75 liba pthoesque memor, iamque in cippo legit imo,
  CARMEN COMPOSVIT... quis? Q. HORATIVS... " Euge!
  Debuit urbs apris quondam me vate relinqui,
  vateque visenda est eadem me maxima Soli.
  Qui, cum civilis rabies saeviret, EAMVS!
           80 dixerat, hic reditum Pacis, Virtutis, Honoris
  hic te, prisca Fides, hic te, Pudor, hic cecinit rem
  romanam melius productam semper in aevum.
  O felix dilatus ad haec ego! Quid queror idem?
  Immo Vergilium miserer. Tu, frater, ab agris
           85 vidisti totis pulsos migrare colonos,
  invito patriam vidisti corde relinqui,
  ultro aliam quaeri, magis est quod triste videnti,
  mutarique domos et certo limine campos
  exilio. Ante oculos in nigro pulvere currus
           90 aurigae surdi tendenti lora ruebant.
  Longius agricolae rastrum super ossa tenentes
  horrebant aliquod Romae fodisse sepulcrum.
  Quid tu? Fis pastor, Publi, fis rusticus: ipse,
  ipse iugo subdis tauros et vertis aratro
           95 desertam terram, longo seris ordine vites
  et plantas oleam non te vivente feracem.
  Praeterea patrio fugientes litore cives
  tu revocas, revocas linquentes arva colonos,
  sicut apes, quatiens circum cava cymbala matris.
           100 Sed qui transieris caelo defixus et astris
  vergiliisque tuis, recinens saturnia regna,
  expectans gentemque novam subolemque deorum,
  non messim, sator, ipse metis, non aspicis aevum
  ipse tuum! Quamquam... num mors est ultima rerum
           105 linea? Delendum est hoc. Quanto rectius illud
  NON OMNIS MORIAR! Quin pars mihi multa...Quid? Omnis,
  omnis ut es, Publi, tibi, ero mihi ego ipse superstes! "
  Nil mortale putans secum moriturus abibat,
  atque via sacra se nunc deprendit, ut olim:
           110 cum cuidam fronti prope frontem impegit. " Horati! "
  hinc sonat, hinc resonat tarde et dubitanter: " Aristi! ".
  Iunxeruntque manus. "Quid agis, dulcissime? " " Quid tu? "
  " Quot soles albosve rear surrexe nigrosve
  ex quo sub cultro male salsus et improbus hac me
           115 liquisti? " " Memini... tricesima sabbata ". " Meque
  paene loquax consumpsit ". " Ohe! ". " Quid dicis? ". " Ohe iam!
  Nescis? Iste procax sanctas Sybaritide matres
  pellicit: iste nigro destringit carmine cives.
  Est eques, est dives. Iamque huic parere cohortes
           120 incipient, huic iam cedet provincia praedae.
  Interea vivis murenas pascit homullis... ".
  " Quid narras? Annon mores renovantur, et artes
  antiquae redeunt rectusque enascitur ordo?... ".
  " Unde huc? ". " Rure ". " Diu venisti, Flacce, moratus... ".
           125 " Fusce, diu ". " Poteram dixisse. Audi. Neque maior
  Roma fuit, credas, alio neque tempore peior... "
  " Ergo Vergilius cecinit nova saecula frustra,
  frustra ego praedixi, frustraque effata Sybilla est... ".
  Hic risit Fuscus, sed eodem tempore rugas
           130 suspexit Flacci mortemque in fronte cubantem.
  Tum gravior: " Dicam... ne suggere, Credat Apella...
  credendum non sit: dicam tamen. Utor amicis
  Iudaeis, ut scis. Dicunt iam tempus adesse
  quo princeps pacis sancta de virgine, quo rex
           135 nascatur mundi. Vox per deserta locorum,
  quae iubeat sternique vias et vasa parari,
  auditur. Tum mella fluent, ac pardus et haedus
  pascenturque simul vituli catulique leonum.
  Occidet omne malum: morietur et ipsa brevi mors... ".
           140 " At non me citius " " Quid ais? " " Iam nocte premi me,
  Fusce, puto. Nox est. Haec tu fortasse videbis.
  Haec rebar vidisse senex ego. Vive valeque! ".